Ajining Pribadi

Ajining Pribadi

Ajining dhiri gumantung kedaling lathi, ajining sarira mapan ana ing busana. Ngono iku unen-unen Jawa supaya wong Jawa ngati-ati anggone padha muna-muni lan ngetrepake busana utawa pakean, Kalodhangan iki ayo padha ngrembug teks kang ndheskripsekake babagan busana Jawa. Busana kejawen kang genep mungguhe wong lanang dumadi saka wolung werna. Wolung werna iku urut saka dhuwur: blangkon, beskap, keris, cindhe, tagen, epek, timang, jarik, lan selop. 

A.     Maca lan nemokakeisine teks dheskripsi babagan busana Jawa

Kaya kang wis tau dirembug, kang sinebut teks dheskripsi iku teks kang digunakake kanggo njlentrehake samubarang kanthi nerangake katrangan kang katon. Ing kalodhangan iki, samubarang kang dikarepake wujude busana adat Jawa. Teks dheskripsi babagan busana Jawa iki bisa njlentrehake apa, sapa, piye, kapan, lan sapanunggale.

Supaya bisa menehi panemu tumrap kang kowaca, sajrone maca teks dheskripsi para siswa kudu nemokake apa isine kang baku saka wacan. Kajaba iku uga kudu bisa nitik lan mbedakake tembung- tembung kang digunakake, tembung-tembunge ngoko apa krama.

B.     Nanggapi pokok-pokok isine teks dheskripsi babagan busana Jawa

Lumantar maca teks dheskripsi ngenani busana Jawa para siswa bisa nemokake tuntunan luhur yen sejatine nyandhang nganggo iku ora sakepenake dhewe. Akeh piwulang kang maune durung kongreteni saiki dadi ngreti. Coba saiki temokna pokok isine teks dheskripsi ing ngisor iki! 

Busana Adat Jawa

Busana kejawen mungguhe wong lanang iku dumadi saka wolung werna, yaiku: blangkon utawa dhestar, beskap utawa atela, sabuk utawa setagen, keris, cindhe utawa sindur, epek, timang, jarik utawa nyamping, lan selop.

Blangkon lan keris iku siji lan sijine ana perangane dhewe-dhewe. Perangan blangkon ana pitung werna, yaiku mathak, kemodho, wiron, cungkeng, mondholan, ubet utawa kupon, lan kuncung. Dene keris kang uga diarani dhuwung utawa wangkingan utawa curiga dumadi saka pitung perangan uga. Pitung perangane keris iku jenenge ukiran, mendhak, rangka, godhong, wilah/katga/parung, pendhok, lan ganja.

C.     Nulis teks dheskripsi babagan busana Jawa kanthi ragam basa kontekstual

Ing ngarep wis diterangake menawa teks dheskripsi iku digunakake kanggo njlentrehake samubarang kanthi nerangake ciri-ciri kang katon. Titikane teks dheskripsi yaiku tatanane (strukture) ana katrangan bab kang didheskripsekake lan perangan kang didheskripsekake, tuladhane kaya ing ngisor iki.

Bab kang didheskripsekake

Busana kejawen mungguhe wong lanang iku dumadi saka wolung werna, yaiku: blangkon utawa dhestar, beskap utawa atela, sabuk utawa setagen, keris, cindhe utawa sindur, epek, timang, jarik utawa nyamping, lan Bab kang didheskripsekake selop.

Perangan kang didheskripsekake

Blangkon lan keris iku siji lan sijine ana perangane dhewe-dhewe. Perangan blangkon ana pitung werna, yaiku mathak, kemodho, wiron, cungkeng mondholan, ubet utawa kupon, lan kuncung. Dene keris kang uga diarani dhuwung utawa wangkingan utawa curiga dumadi saka pitung perangan Perangan kang didheskipsekake uga. Pitung perangane keris Iku jenenge ukiran, mendhak, rangka, godhong, willah/katga/parung, pendhok, lan ganja.

D.     Maca teks dheskripsi babagan busana Jawa kanthi nyuwara

Maca kanthi nyuwara iku maca kang ditujokake marang wong liya. Amarga ditujokake marang wong liya kang ngrungokake, mula sapa wae kang maca kudu bisa maca kanthi: swara kang cukup, kedal kang cetha, lan unjal napas kang pener. Manawa anggone maca adu arep karo kang ngrungokake (kayata ing televisi), kajaba perkara telu mau katambah pamulad kang nyumadulur (komunikatif).

Swara kang cukup tegese kang ngrungokake bisa krungu kanthi cetha lan kepenak, ora keseron ya ora kelirihen. Kang dikarepake kedal kang cetha iku swarane tembung siji lan sijine kudu cetha bedane. Swarane /d/, /dh/, /t, /th/, /al, lo/, /u/, lan liya-liyane kudu cetha. Unjal napas iku yen ing basa Indonesia diarani tempo lan penjedaan. Tempo iku gegayutan karo alon-rindhike anggone maca, dene penjedaan iku gegayutan karo titik utawa komane anggone maca.

Sumber: Gegaran Nyinau Basa Jawa 3 Kelas XII SMA/SMK/MA

Srawung Karo Sasama

Srawung Karo Sesama

               Serat Wedhatama iku anggitane Kangjeng Gusti Pangeran Adipati Arya (KGPAA) Mangkunegara IV. Tembung 'serat' tegese tulisan/karya, 'wedha' tegese wulangan/tuntunan, dene 'tama' duwe teges utama/ kautaman. Dadi, wose serat Wedhatama iku wulangan luhur kanggo mbangun budi pekertine sapa wae kang maca. Serat Wedhatama dianggit wujud tembang macapat pupuh Pangkur, Sinom, Pocung, Gambuh, lan Kinanthi.

A.     Maca lan nanggepi teks serat Wedhatama pupuh pangkur lan nitik guru gatra, guru lagu, lan guru wilangan

PANGKUR

Mingkar-mingkuri angkara,

Akarana karena mardi siwi,

Sinawung resmining kidung,

Sinuba sinukarta,

Mrih kratarta pakarting ilmu luhung,

Kang tumrap ing tanah jawa,

Agama angeming aji

B.     Nemokake tuntunan ing serat Wedhatama pupur Pangkur lan njumbuhake karo kahanane bebrayan

*Pupuh Pangkur ing serat Wedhatama ngemot tembang cacahe 14 pada (bait). Sapada tembang Pangkur kiwa iki kawiwitan saka tembung 'mingkar' tekan tembung 'aji'.

*Guru gatra, yaiku wewaton cacahe larik saben sapada. Guru gatrane saben papada tembang Pangkur ana 7.

*Guru lagu, yaiku wewaton dhong-dhinge swara utawa sukon- wulone swara saben pungkasane gatra. Guru lagune tambang Pangkur, yaiku a, i, u, a, u, a, i.

*Guru wilangan, yaiku wewaton cacahe wanda (suku kata) saben sagatra (larik). Dadi, guru wilangane tembang Pangkur, yaiku 8, 11, 8, 7, 12, 8, 8.

*Supaya gampang dieling-eling, guru wilangan lan guru lagune tembang Pangkur, biasane ditulis: 8a, 11i, 8u, 7a, 12u, 8a, 8i

C.     Mbedah perangane serat Wedhatama pupuh Pangkur

Kaya kang diandharake ing ndhuwur, tembang Pangkur iku dibangun saka larikan-larikan kang diarani guru gatra cacahe pitung gatra. Gatra sepisan, gatra kapindho, lan sapiturute kabeh ana aturane. Yen ora cocog karo salah siji wae saka aturan iku, tegese dudu tembang Pangkur.

D.     Nulis cakepan tembang Pangkur

Nulis tembang macapat, klebu tembang Pangkur iku kudu manut aturan kang gumathok. Aturan kang gumathok iku kaya kang disebutake ing ndhuwur, yaiku guru gatra, guru lagu, lan guru wilangan. Supaya bisa nulis cakepan tembang macapat (Pangkur), wiwitana kanthi gawe ukara bebas! Ukara bebas mau banjur dicocogake guru gatra, guru wilangan, lan guru lagune. Carane nyocogake bisa kanthi ngowahi tembung-tembunge utawa ngowahe papane tembung. Cara-cara iku kayata: purwakanthi swara, purwakanthi sastra, yogyaswara, baliswara, dasanama, tembung saroja, lan sapanunggale

Sumber: Gegaran Nyinau Basa Jawa 1 Kelas X SMA/SMK/MA

PRANATACARA

PRANATACARA

            MC utawa Master of Ceremony mengkono istilah sing misuwur tumraping pranatacara. Pranatacara kajibah nglantarake titilaksana upacara pasamuan, temanten, lan sapanunggalane. Basa sing dienggo pranatacara gumantung karo upacarane. Pranatacara, yaiku paraga kang nduweni jejibahan nglantarake titilaksana ing acara.

A. Maca lan Nanggapi Teks Pranatacara

Gatekna pethilan teks pranatacara ngisor iki!

Assalamualaikum Wr.Wb.

Dhumateng panjenenganipun para pepundhen, para sesepuh pinisepuh ingkang hanggung mastuti dhumateng pepoyaning kautaman ingkang pantes pinundhi.

Para pangemban pangembating praja satriyaning negari minangka pandam pandoming kawula dasih ingkang sinuba ing pakurmatan.

Caos uninga katur dhumateng para lenggah, bilih titi laksana ijab qobul putra pinanganten, nun inggih Rara Ayu Fitri Kusuma putra putrinipun Bapa Joko Susena ingkang kadhaupaken kaliyan Bagus Ganes Sri Narendra putra kakungipun Bapa Agus Dahlan ingkang lenggah wonten Sekayu Semarang, sampun kaleksanan kanthi wilujeng nir ing rubeda duk nalika dinten Selasa, 29 Maret 2016 wanci tabuh 09.00 mapan ing Sekayu.

Paratamu kakung sumawana putri, wondene menggah reroncening tata adicara ingkang sampun rinancang rinacik rinumpaka dening para kulawangsa nun inggih:

1. binuka kanthi sowaning putra temanten sarimbit saking sasana busana;

2. purnaning tata upacara sowanipun pinanganten;

3. atur pambagya yuwana saking hamengku karsa;

4. ndungkap titi laksana tataran angka sekawan, lir gumanti pasrah saha panampining putra temanten;

5. adicara ingkang angka gangsal sabdatama;

6. wondene pratandha purnaning pahargyan saking kulawarga minangka paran para. Para rawuh saha para lenggah, jumbuh kaliyan urut reroncening tata upacara ang ugi karana sampun paripurna risang pinanganten sarimbit anggenya hangadi salira mulas wadana. Jengkaripun temanten sarimbit saking sasana busana .

B. Nemokake Isi Pokok Teks Pranatacara.

Isi teks pranatacara ing ndhuwur, yaiku:

1. teks pranatacara kasebut ngandharake titi laksana ijab qabul;

2. acara binuka kanthi sowane temanten sarimbit, waosan Kalamullah, atur pambagya hamengku karsa, pasrah, sabdatama, lan paran para.

C. Mbedhah Kaidah Pranatacara

Urut-urutane teks pranatacara:

1. salam pambuka;

2. atur pamuji;

3. atur kasugengan, kairing atur panuwun;

4. wedharing gati;

5. atur nyuwun pangapura;

6. panutup;

7. salam panutup.

D. Maca Teks Pranatacara

Supaya anggone maca teks pranataca gampang dimangerteni, kudu nggatekake babagan ngisor iki,

1. Pangucapane kang trep

2. Pamedhote ukara kang trep

3. Intonasi, nada, lan tekanan kang trep

4. Mangerteni tandha wacan kanthi trep

5. Swara kang cetha

6. Ngatur alon lan cepete pamaca

7. Ngolah treping mlebu wetuning napas

8. Mahami wacan

9. Pracaya marang dhiri pribadi

E. Kawruh Kagunan Basa

 Tembung Yogyaswara

            Tembung yogyaswara, yaiku rong tembung kang tulisan apadene pakecapane meh padha, dianggo bebarengan, lan nduweni teges lanang-wadon.

Contone:

kedhana = kedhini, bathara = bathari, hapsara = hapsari 

F. Tembung Entar

Entar tegese silihan, yaiku tembung kang nduweni teges ora salugune. Tembung entar nduweni isi kang geseh karo tetembungane (gadhah teges kiyas).

Contone:

kethul pikire = bodho, gedhe endhase = gumedhe

G. Rura Basa

Rura asale saka tembung rurah kang tegese rusak utawa bubrah. Rura basa iku basa kang rusak utawa bubrah, amarga ora ketemu nalar. Rura basa iku basa kang salah, ning wiskabacut lumrah.

Contone:

godhog wedang, nguleg sambel 

H. Panyandra

Panyandra asale saka tembung candra, kang duwe teges wetunan kaanan wewujudan sarana pepindhan. Kang diutamakake ing panyandra iku gegambaraning kaendahan kang kawengku ing samubarang kang dicandra. Panyandra menggah kabergasaning badan.

Contone:

drijine mucuk eri, alise nanggal sapisan, rambute ngombak banyu

I. Pepindhan

Pepindhan iku tetembungan kang ngemu isi irib-iriban utawa emper-emperan. Padha karo kekarepan karo kaya, kadi, kadya, lir, pendah.

Contone:

suwarane kaya bledheg, rukune kaya mimi lan mintuna lakune, kaya macan luwe


Sumber: Gegaran Basa Jawa 1 Kelas X SMA/SMK/MA

Njaga Tentreming Urip Bebrayan

Njaga Tentreming Urip Bebrayan

Tembung novel asale saka basa Italia novella kang tegese sawijine crita utawa pawarta sapala/ sacuwil. Dadi, novel iku sawijine crita rekan (fiksi) kang rada landhung. Menawa dibandhingake karo crita cekak, novel iki luwih dawa lan luwih genep isine.

A. Maca lan nanggapi isine teks crita cekak lan niteni perangan-perangane

Kaya crita rekan liyane, crita ing novel iku sumbere bisa saka kanyatan trus dibumboni, bisa uga murni saka kayalan utawa rekane pangripta/pengarange wae. Sanajan mangkono, perangan-perangan kang mbangun wutuhe novel biasane padha. Perangan-perangan kang mbangun wutuhe crita iku diarani unsur intrinsik, kang nyakup underane prekara (tema), paraga (tokoh) lan watake paraga (penokohan), lakune crita (alur/ plot), kepiye pangripta anggone nyritakake (point of view), kapan lan papan kedadeane crita kasebut (setting), lan wulangan utawa tuntunan kang ditujokake marang pamaca (amanat). Jlentrehe, tema iku underane prekara kang dirembug kang dadi sumbere konflik. Tokoh lan penokohan iku gegayutan karo sapa wae kang dicritakake ing cerkak iku genep karo watake. Kayata: sabar, wicaksana, galak, judhes, lan sapanunggale. Plot iku gegayutan karo kepiye lakune crita: alure lumrah/normal/maju utawa alur mundur (inversi). Point of view utawa sudut pandang iku kalungguhane pangripta sajrone crita. Pengarange dadi paraga utama ('aku' ing crita) apa dadi paraga kang mung nyritakake ('dheweke' ing crita). Setting gegayutan karo papan lan wektune, crita iku kedadeane ana ngendi lan kapan kelakone. Dene amanat iku magepokan karo wulangan/tuladha/tuntunan kang dikandhut utawa diemot ing crita iku.

B. Nemokake tuntunan kang ana jroning teks novel lan njumbuhake karo kahanane bebrayan

 Amanat iku wujude gagasan utawa gagasane pangripta/pangarang kang diajap bisa ditemokake dening para kang maca. Amanat-amanat iku biasane gegayutan karo niyat utawa pitutur becik, upamane bab katresnan kalebu tresna marang sasamane, tresna bangsa, tresna budaya, lan sapanunggale. Saliyane iku amanat uga ana kang gegayutan karo pangibadah utawa ketuhanan (religius), setya marang negara (patriotisme), pendhidhikan, kabudayan, lan sapanunggale.

C. Nulis sinopsis novel nggunakake ragam basa kang jumbuh/cocog karo konteks lan pranatan/ aturan

 Sinopsis iku ringkesan isine crita, kalebu novel. Urutan lan basane sinopsis ora kudu padha karo urutan lan basa ing novel sumbere. Bakune, nalika nulis sinopsis paraga, watak, wose (inti) crita ora kena beda karo sumbere, yaiku crita kang digawe sinopsis. Nadyan mengkono, urutan anggone nulis sinopsis ora kudu padha karo urutan ing crita iku. Cekake rembug, sinopsis iku padha karo nyritakake maneh nganggo basamu dhewe. 

D. Naliti sinopsis novel gegayutan karo jumbuhe karo konteks lan pranatan

Naliti sinopsis ing kene mengku karep, kanca padha kanca (sameja upamane) padha bebarengan bijen-bijenan (saling menilai) sinopsis garapane. Kegiyatan kaya ngene iki umume diarani njlimeti utawa menyunting. Ing kegiyatan njlimeti iki kang dijlimeti/disunting bisa aksarane, runtute ukara, utawa tandha wacane. Prekara telu iku mau upama ana kang kleru ya dibenerake, perangan kang kurang ditambahi, lan perangan kang keladuk ya kudu disuda. Isine crita ora prelu dibenerake, amarga iku hake panganggit/pengarang kang sipate merdika (bebas). Kamardikan sajrone ngudhal gagasan iku, ing jagade kasusastran diarani lisensia poetika.

Sumber: Gegaran Basa Jawa 2 Kelas XI SMA/SMK/MA